Privatni i javni patrijarhat: društveni položaj i uloga žena u Jugoslaviji tokom socijalističkog perioda
Milica Jerončić
Apstrakt: Rad predstavlja sociološku analizu društvene uloge i položaja žena u Jugoslaviji u periodu od 1945. do 1990. godine u kontekstu (promena) globalnog društva, odnosno stepena njegove patrijarhalnosti. Oslanjajući se na terminologiju i teorijski doprinos Silvije Volbi (Sylvia Walby), autorka ukazuje na postojanje privatnog i javnog patrijarhata koji, zajedničkim delovanjem, (re)produkuju rodne nejednakosti širom društva. Naime, egalitaristička ideologija, promenjeno zakonodavstvo i modernizacijski procesi tokom socijalističkog perioda jesu promovisali veće prisustvo žena u javnoj sferi, ali je ta sfera dobila formu javnog patrijarhata, a društvena uloga i položaj žena u njoj obeležja segregacije, marginalizacije i deprivilegovanosti. S druge strane, a svakako povezano sa prethodnim, novi društveni poredak nije destabilizovao tradicionalni model porodice - privatni patrijarhat je bio na snazi, a žene „u okovima tradicije” i zarobljene u svojoj ulozi „supruge, majke i domaćice”. Analiza pomenutog društveno-kulturnog i istorijskog okvira ukazuje na potčinjenost žena u obe društvene sfere, što je rezultiralo njihovom višestrukom opterećenošću i specifičnom, tzv. „socijalističkom” emancipacijom žena kao procesom koga prvenstveno karakteriše protivrečnost između proklamovanih ideala o jednakosti i promena koje su iz pomenutog proizašle, sa jedne strane, i realnosti u kojoj su žene, neoslobođene od svoje tradicionalne uloge, daleko od ravnopravnih članova društva sa druge strane.
Jugoslovenske feministkinje u socijalizmu: remećenje dominantnih narativa
Biljana Kašić, Sandra Prlenda
Apstrakt: Podsticaj za istraživanje pojma ženskog nasleđa iz perioda socijalističke prošlosti bivše Jugoslavije u radu potiče iz potrebe za obogaćivanjem, kako teoretskih, tako i aktivističkih nastojanja savremenih feministkinja, novom perspektivom i znanjem o prošlosti. Polazeći od rasprave o epistemološkim pitanjima vezanim za pojam nasleđa, vremena i sećanja, u radu su sažeto prikazani glavni problemi istoriografije ženskog iskustva tokom socijalizma u Jugoslaviji, uključujući i pojavu feminističke teorije i aktivizma, kao i predlog pojedinih teorijskih sredstava za dalju raspravu. Ova teorijska sredstva bi mogla da pomognu u objašnjavanju mnoštva i kompleksnih temporalnosti feminističkih puteva, međuigru između marksističkog i feminističkog delovanja u socijalističkoj Jugoslaviji i, na kraju, mogla bi repozicionirati debate o feminističkoj i socijalističkoj prošlosti unutar složene realnosti post-Jugoslovenskog vremena/prostora.
Jugoistočna Evropa, Balkan, rod, i kolonijalne strategije: nužnost otpora
Svetlana Slapšak
Apstrakt: Tekst pokušava da ustanovi model kritičkog čitanja/dekonstrukcije poslednjih dvadeset godina akademske produkcije o regionu, kao i rodnih i ostalih relevantnih posledica takve produkcije. U radu će biti objašnjeno kako je (zahvaljujući kolonizujućim interpretacijama, oživljavanju imperijalizma, mudrosti kolonizovanih i neočekivanim savezima) intelektualni pejzaž regiona uzdrman, kao i kako je, zajedno sa društvenim sistemom, njegova disidentnost umanjena, ostavljajući ogroman prazan prostor u produkciji znanja, kulturnom stvaralaštvu i savremenoj komunikaciji sa humanističkim naukama izvan regiona. Istovremeno, došlo je do znatnog povećanja mobilnosti i razmene, zajedno sa povećanom upotrebom akademskog žargona, često bez ikakvih kriterijuma. Kako možemo objasniti ove paradokse? S obzirom na to da nije dovoljno posmatrati ih naspram preovlađujućih nacionalističkih narativa pomešanih sa neoliberalnom retorikom, ono što nam je potrebno je analiza unutrašnjih problema ranijih disidentskih škola mišljenja; to će pokazati na koji način su stare opasnosti i zamke izrodile nove samoobmanjujuće strategije. Prisilni zaborav i konstruisana nova sećanja su veoma uticali na ove oblasti, uključujući i rodne studije, često ih transformišući u mesta igara moći.
„Živanine cipele”: patrijarhat, mizoginija, i nacionalizam u romanu Knjiga o Milutinu Danka Popovića
Jasmina Radojičić
Apstrakt: Polazeći od feminističke kritike, ovaj rad pokušaće da kritički sagleda narativne strategije u romanu Knjiga o Milutinu Danka Popovića koje su u neposrednoj vezi sa valorizacijom patrijarhalnih vrednosti. Analizirajući način prezentacije roda iz ugla dva pripovedača, Milutina Ostojića i njegove žene Živane, ovaj rad pokušaće da pokaže odnos između stereotipnog prikaza ženskih identiteta u romanu i njihovog značaja u kreiranju poželjne, nacionalno „osvešćene” društvene zajednice. Takva analiza potom će se dovesti u vezu sa izuzetnim uspehom koji je roman doživeo po objavljivanju kao i činjenicom da se i danas u jednom delu kritike doživljava kao jedan od najznačajnijih srpskih antiratnih romana druge polovine 20. veka. Rad će imati za cilj da ukaže na važnost reaktualizacije i novog čitanja one linije srpske književne tradicije koja se u svojoj diskurzivnoj praksi otvoreno zalagala i favorizovala ideale patrijarhalnog društva.
Ključne reči: feministička teorija, teorija književnosti, rod, rodne uloge, patrijarhat, mizoginija, stereotipi, Knjiga o Milutinu, književna kritika, nacionalizam
Apstrakt: Otkako je ljudski rod počeo da hita putem napretka, čini se da je potreba za intenziviranjem tog iskustva sve veća. Veoma često se reč brže koristi u značenju dobrobiti. Način na koji tako opskurna semantika može da utiče na komunikaciju je među pitanjima usko vezanim za tematiku ovog rada kontekstualizovanu u okviru proznih skica, ispraznosti spam i-mejlova, bizarnoj interakciji u senci grotesknog odsustva smislene konverzacije i odzvanjanju praznine prostora bez solidarnosti i zajedništva. Niti anatemišući, niti idealizujući savremenu tehnologiju ili napredak per se, nego pokušavajući da se iz njih apstrahuje – bez balasta iskrivljenih tumačenja i shvatanja – izvor reagensa koji rastvara distrakciju i konfuziju, tekst istražuje idejni i praktični aspekt remiksa kao oblika otpora protiv represije i kao sredstva u službi očuvanja individualnosti i jedinstva ovaploćenih u pojmu rifejsmenta (rekonstituisanja ljudskog lica). Osnovu promišljanja navedenih tema čini potraga za kreativnim / kritičkim odgovorima na zbunjujuće, ali remiksu podložne, kulturne realnosti koje prete da unesu pometnju u sferu jezika i umanje solidarnost u okviru ljudske zajednice.
Lakanov pojam pogleda u feminističkim teorijama filma
Milica Miražić
Apstrakt: Pre nego što je počeo da figurira kao značajan pojam u feminističkoj teoriji vizuelnih umetnosti (naročito filma), pojam pogled korišćen je u filozofijama egzistencijalizma i fenomenologije, a zatim dalje razvijan kao jedan od ključnih pojmova psihoanalitičke teorije Žaka Lakana. Lakan razrađuje i definiše sopstveni koncept pogleda tvrdeći da je pounutrašnjenje dijalektičkog odnosa prema slici neophodan uslov svake subjektivizacije i da je takav strukturalni rascep upisan u čitav simbolički poredak. Ovaj rad je, pre svega, fokusiran na pregled daljeg razvoja i primene Lakanovog pojma u okvirima feminističkih teorija filma. Jedna od teoretičarki najzaslužnijih za preuzimanje pojma i njegovu primenu u filmskoj teoriji je Lora Malvi koja argumentuje da je klasični holivudski film struktuiran tako da je pogled posmatrača uvek „muški pogled” koji objektifikuje ženu, pretvarajući je u predmet žudnje. Posebna pažnja je posvećena kritici ove teze, naročito nekritičke i esencijalističke upotrebe kategorija žene i muškarca, kao i zanemarivanje eventualnog subverzivnog potencijala ženske posmatračke uloge. Deo rada je posvećen i savremenim feminističkim teorijama vizuelnih umetnosti koje se oslanjaju na Lakanov pojam kao polaznu tačku. Analiza teorije Brahe Etinger poslužiće kao ilustracija teze po kojoj pojam pogleda i danas ostaje jedan od najznačajnijih koncepata u savremenoj feminističkoj psihoanalitičarskoj teoriji i njenim primenama u domenu teorije vizuelnih umetnosti.
Ključne reči: feminizam, teorija filma, psihoanaliza, pogled, Žak Lakan, Braha Etinger, matriks
Apstrakt: Tekst se bavi identifikovanjem različitih segmenata muzičkog identiteta, značenja, i socio-kulturne vrednosti autorskog dela pod uticajem oralne tradicije Balkana. Kroz diskusiju elemenata ove tradicije koji su najviše uticali na autorku, tekst se dotiče i različitih percepcija oralnog nasleđa Balkana danas, uključujući i rad drugih umetnika sa sličnim kreativnim pristupom oralnoj tradiciji. Socio-kulturni okvir je uspostavljen kroz osvrt na radove autora koji se bave istorijom, kulturom i oralnom tradicijom Balkana i njenih derivativnih oblika.
Oplakivanje sutrašnjice: nada i beznađe na odeljenjima za onkologiju u Srbiji
Milica Milić Kolarević
Apstrakt: Ovaj rad, napisan na osnovu etnografskog terenskog rada koji je realizovan tokom leta 2014 na dve onkološke klinike u Srbiji (Institutu u Kamenici i Vojno-Medicinskoj Akademiji u Beogradu) ima za cilj da napravi vidljivim procese koji se odvijaju u prostoru onkoloških klinika koji formulišu odnose između pacijenata i njihovih lekara, kao i između pacijenata međusobno. Ideje o tome koje su uloge građana a koje odgovornosti države su istorijski i geografski specifične i cilj ovog rada je da osvetli mehanizme putem kojih se nadanje i gubitak nade manifestuju u postsocijalističkom kontekstu onkološke klinike. Promišljanje sopstvenog položaja unutar komplikovanog zdravstvenog sistema u Srbiji je u velikoj meri intenzivirano samom urgentnošću za donošenjem odluka kao i neposrednim svedočenjem o umiranju i patnji. Manevrisati kroz rastući broj opcija za lečenje u polju onkologije, koji je proizvod sve većeg broja privatnih klinika, najčešće ekonomski nepristupačnih za moje informante, proizvodi anksioznost i neophodnost za reprodukcijom zajedničkog, univerzalnog narativa o tome šta znači biti pacijent onkologije. Ovaj narativ je u velikoj meri pod uticajem nostalgičnih ideja o socijalističkom i postsocijalističkom idealu odnosa države kao ktitora i građana kao subjekta kog treba zaštititi. Analiza ovih narativa ima za cilj da doprinese razumevanju načina na koje pacijenti onkologije u Srbiji zamišljaju svoju budućnost i mesto unutar komplikovanog i haotičnog procesa lečenja teške bolesti. Pacijenti dve pomenute onkološke klinike, identifikuju sebe sa svojim „cimerima”, čiji tok lečenja uglavnom znaju detaljno koliko i svoj, i formulišući svoj položaj kroz dihotomije pacijent-lekar, autoritet-subjekt i nada-odustajanje upućuju na važnost promišljanja uticaja koji prostor klinike ima na perpetuaciju narativa o socijalizmu kao i odgovornosti i ulozi lekara koji su shvaćeni kao fetišizovani produžetak državnog aparata.
